حافظ و الشاب الظریف

هنگام مطالعه دیوان الشاب الظریف, گاه با خواندن بیتی یا دیدن اصطلاح و عبارتی, بیت معروفی از حافظ و بعضاً شعرای دیگر به ذهن متبادر می شد. در واقع باعث این تداعی ها, گاه مضمون بسیار مشابه دو بیت و گاه همان اصطلاح و ترکیب مشترک بود. در ادامه فهرستی از این ابیات, آورده خواهد شد, بدینگونه که ابتدا بیت الشاب الظریف ذکر می شود, سپس بلافاصله بیتی فارسی از شاعران مختلف که با دیدن بیت الشاب الظریف, به ذهن راقم این سطور, خطور کرده است. البته به تعدادی از این ابیات در ضمن مباحث دیگر, اشاره شده است و صد البته ذکر این مطلب, ضروری است که خوانندگان هنگام مطالعه این مبحث از چند حال خارج نیستند: یا آنها نیز با دیدن بیت الشاب الظریف, بلادرنگ یا با کمی تأمل, همان بیت فارسی یا بیتی مشــابه آن به ذهنشان خطــور می کند, یا اینکه پس از خواندن بیت فارسی, این تداعی در ذهنشان ایجاد خواهد شد و یا منکر هر گونه مشابهت و رابطه ای بین بیت عربی و بیت فارسی خواهند شد, که در این حالت نیز, حق به دست آنان است. ذکر این نکته بدیهی نیز شاید لازم باشد که هر شخص فارسی زبان, با توجه به محفوظات شعری و حضور ذهنی که دارد, قطعاً با خواندن کامل دیوان الشاب الظریف, میتواند به تعداد این ابیات بیافزاید, خلاصه کلام اینکه این مبحث را باید, از سر تفنن و التذاذ خواند و خیلی بدان با دید نقادانه ننگریست:

 

- و تَستَقِربُ العُيُونُ إن نَزَلُوا      و تَسْتَقِرُّ القُلوبُ إِن رَكِبوا

(ص44)

سمن بویان غبار غم چو بنشینند, بنشانند      پری رویان قرار از دل چو بستیزند, بستانند

بعمری یک نفس با ما چو بنشینند, برخیزند      نهال شوق در خاطر, چو برخیزند, بنشانند

(194)

 

- لا غَرْوَ إن هَزَّ عِطْفي نَحْوَكَ الطَّرَبُ      قَدْ قامَ حُسْنُكَ عَن عُذْرِي بِما يَجِبُ

(ص47)

به رغم مدعیانی که منع عشق کنند      جمال چهره تو حجت موجه ماست

(2,22)

 

- يَهْوَي بُروقَ الحِمَي لكن يُخالِفُها      فَكُلَّمَا ابْتَسَمْت مِنْ جَوِّها انْتَحَبا

(ص61)

برقی از منزل لیلی بدرخشید سحر      وه که با خرمن مجنون دل افکار چه کرد

(4,140)

 

- غَبتُمْ و أَنتُمْ حاضِرونَ بِمُهْجَتِي      فَبِمُهْجَتِِي أَفدِِي الحُضُورَ الغُيبَ

(ص64)

هرگز وجود حاضر و غایب شنیده ای؟      من در میان جمع و دلم جای دیگر است

(سعدی)

 

- ولكن تَحْمِلُ الكثْبانُ باناً      و لَمْ أَرَ بانةً حَملتْ كَثيبا

(ص64)

کمر از کوه برون آید و این ترک پسر      از کجا این همه کوه از کمر آورده برون !

(شاطر عباس صبوحی,131)

 

- تجلَّي علي كلُّ القُلوبِ فَعِنْدَمَا      سَبي حُسْنُه كُلَّ القلوبِ تَحجَّبا

(ص66)

دیدار می نمایی و پرهیز می کنی      بازار خویش و آتش ما تیز می کنی

(سعدی)

 

- يا صاحِبيّ - جُعِلتُما بَعدي – خُذا      قَوْلَ امْرِيءٍ عَرَفَ الأُمورَ و جَرّبا

لَمْ يَخْلُقِ الرَّحْمَنُ شَيئاً عابثاً      فَالخَمْرُ ما خُلِقَتْ لأَنْ تَتَجَنَّبا

(ص69)

ای نور چشم من سخنی هست گوش کن      تا ساغرت پر است بنوشان و نوش کن

(1,398)

 

- يا ذا الذّي صَدَّ عَنْ مُحِبٍّ      بـه أَذابَ الغَـــــرامُ قَلــْبَهْ

ما لكَ في الهَـجْرِ مِنْ دَليلٍ      لَكِنْ هَذي عُلــــوّ قُبّــــه

(ص70)

هر ناله و فریاد که کردم نشنیدی      پیداست نگارا که بلندست جنابت

(6,15)

 

- و لــــقد وقفتُ ضُحًي بِبابِكَ قاضِياً      بِاللَّثْمِ لِلْعَتَبــــاتِ بَعْــضَ الوَاجِبِ

و أَتَيْتُ أَطْلُــب زَوْرَةً أَحْظَـي بِهَــــا      فَرَددتَ - يا عَيْني - هُنَاكَ بِحاجِبِ

(ص70)

رغیبان غافل و ما را از آن چشم و جبین هر دم      هزاران کونه پیغام است و حاجب در میان ابرو

(4,412)

 

- فَلاَ تَحذَرُوا بِيضَ القَواضِبَ و احْذَرُوا      قَواضِبَ سُودٍ في جُفونِ الكَواعِبِ

(ص71)

روشنان فلکی را اثری در ما نیست      حذر از گردش چشم سیهی باید کرد

(نشاط اصفهانی)

 

- إن كان أَحْسَنُ ما في الشّعْرِ أَكذبهُ      فَحُسنُ شِعْري فيهم غَيْرُ ذي كَذِب

(ص73)

در شعر مپیچ و در فن او      چون احسن اوست اکذب او

(نظامی گنجوی)

 

- و رِضايَ أَني فاعِلٌ بِرِضاكَ ما      تَختارُ مِنْ مَحْوِي و مِن إثْباتي

(ص98)

در دایــره قسمـــت, مـــــــا نقطه تسلیمیم      لطف آنچه تو اندیشی حکم آنچه تو فرمایی

(9,493)

 

- قلندَريّاً حَلَقُـــوا حَـــاجِباً      منهُ كَــــنونِ الخَطِّ مِن كاتِبِ

سُلطانُ حُسْنٍ زَادَ في عَدْلِهِ      و اخْتارَ أَنْ يَبْقَي بِلاَ حــاجِبِ

(ص91)

هزار نکته باریکتر ز موی اینجاست      نه هر که سر بتراشد قلندری داند

(7,177)

 

- و بالله قُلْ لي أَيُّها الظبي كيف قد      تَعَلّمت صيد الأُسْد في شَرَكِ الهُدْبِ

(ص93)

غزال اگر به کمن اوفتد عجب نبود      عجب فتادن مرد است در کمند غزال

(سعدی)

 

- يا أهلَ نجدٍ علي هوائي      سَدَدتُمُ  سائرَ   الجِهاتِ

(ص102)

افســـوس کــه از شـــش جهتم راه ببستند      آن خال و خط و زلف و رخ و عارض و قامت

(3,89)

 

- وَ حياةِ هَواكَ طَلّق النَّوم ثلاث (كذا)      مَــن تَهْجُرُه فلا تَسلْ كيف يَباتْ

(ص105)

من همان دم که وضو ساختم از چشمه عشق      چار تکبیر زدم یکسره بر هر چه که هست

(2,24)

 

- صاحِي الجوانحِ لَسْتُ منه بِصاحي      سَلَبَ  الجُسُومَ   و   هَمَّ    بِالأرْوَاحِ

(ص113)

دین و دل بردند و قصد جان کنند     الغیاث از جور خوبان, الغیاث

(2,96)

 

- يا بدرُ   قد  سدَّ  العَزامُ   مسالكي      فأَنِرْ  بِوَجْهِكَ  مَسْرَحِي  و   مَرَاحِي

قد حِرْتُ  فيك  بِمَنْ  أَروُمُ  تَشفّعاً      حتَّي    تفوزَ     مقاصدي    بِنَجاحِ

(ص113)

در این شب سیاهم, گم گشت راه مقصود      از گوشه ای برون آی ای کــوکب هدایت

از هر طــرف که رفتم جز وحشتم نیفزود      زنـــهـــار ازین بیابان وین راه بی نهایت

(94)

 

- فالأمرُ  له  و  ما  عليه حرجٌ      لا   يدخُلُ   بَينَهُ  و  بَيني  أحدُ

(ص122)

میان عاشق و معشوق هیچ حایل نیست      تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز

(8,266)

 

- نَوْؤُهُ   بالطَّرْفِ  و  النّا      رُ   بِقَلبي  ليس  تَخْمَدْ

(ص145)

از آن به دیر مغــانم عزیـــز میدارند      که آتشی که نمیرد همیشه در دل ماست

(8,22)

 

- تَفَرَّدْتُ   حُبّاً  مذ  تَفَرَّد  في  الهَوَي      جَمالاً    كِلانا    واحدُ     الدَّهرِ    فَذُّهُ

(ص147)

به حدیث من و حسن تو نیفزاید کس      حد همین  است سخندانی و زیبایی را

(سعدی)

 

- جيشُ   الملاحَةِ   مقرونٌ    به     الظَّفَرُ      كذاك    قالتْ   لنا   الأحداقُ   و   الطُّرَرُ

(ص151)

حسنت به اتفاق ملاحت جهان گرفت      آری به اتفاق جهــــان می توان گرفت

(1,87)

 

- إنّي   أَبُثُّكَ   مِنْ   شَرْحِ   الهَوَي    طُرَفاً      فَبَعضُ    أيسَره     عِندِي      له     سِيَرُ

(ص152)

من از مفصل این قصه مجملی گفتم      تو خود حدیث مفصل بخوان ازین مجمل

(لا ادری)

 

- و  رُبَّ  ناظمِ   أشعارٍ   و   ليس  له      شِعْرٌ   فَهلْ    مثلُ    هذا   سارَ   في   السّير

(ص165)

ای بسا شاعر که او در عمر خود نظمی نساخت      و ای بسا ناظم که او در عمر خود شعری نگفت

شعر, آن باشد که خـــیزد از دل و جوشد ز لب      بــاز بر دلهـــا نشیند هر کــــجا گوشی شنفت

(ملک الشعراء بهار)

 

- وُدِّي لَكُم سادتي بِالبُعْدِ ما نَقَصا      و القلبُ في حُبِّكُمْ بِالحَبّي قد قُنِصَا

(ص193)

دل عــاشق به پیغــامی بسازه      خـــمار آلوده با جامی بسازه

مرا کیفیت چشم تو کافی است      ریاضت کش به بادامی بسازه

(بابا طاهر)

 

- و نحن سُجودٌ في جوامِع لَذَّةٍ      مِن الأُنسِ و الإبريقُ لِلكَأسِ راكِعُ

(ص203)

حافظ مرید جام می است ای صبا برو      وز بنده بندگی برســـان شیخ جـــام را

(8,7)

 

 

- لمّا حَكَـمَ الزَّمــانُ بِالتَّفْريقِ      وَ اسْتَبْطَنَ نادِيهِمْ ظُهُورَ النُّوقِ

أطْلَقْتُ دُموعِي إثْرَهُمْ في قَبَسٍ      مِن نارِ زَفيري خَشْيَةَ التَّغْريقِ

(ص238)

به دنبال محمل چنان زار گریم      که از ناله ام ناقه در کل نشیند

(طبیب اصفهانی)

 

- جَلَبَتْ نَواظِرهُ لِمُهْجَتِهِ أسًي      و جَوَي يَذوبُ بِبَعضِهِ مَجموعُهُ

(ص204)

قَد أوقَعَت عُيُونُه فُؤادَهُ      في عَثْرةٍ فَمَن له يُقِيلُهُ

(ص258)

ز دست دیده و دل, هردو فریاد      که هر چه دیده بیند,  دل کند یاد

(بابا طاهر)

 

- لا تُخْفِ ما صَنَعَتْ بِكَ الأشواقُ     وَ اشْرَحْ هَواكَ فكُلُّنا عُشَّاقُ

(ص225)

مطرب مهتاب رو آنچه شنیدی بگو      ما همگان محرمیم, آنچه که دیدی بگو

(لا أدری)

 

- دُونَ نَيلِ الوِصالِ منكَ خُطُوبٌ      كُلَّمــــا خِلْتُها تَهـــونُ تَهولُ

(ص245)

الا یا ایها الساقی أدر کأساً و ناولها      که عشق آسان نمود اول, ولی افتاد مشکلها

(1,1)

 

- أين المودَّةُ إنَّها لَعَزيزةٌ      أينَ التَّودُّدُ إنَّهُ لَقَليلُ

(ص249)

یاری اندر کس نمی بییم یاران را چه شد      دوستی کی آخر آمد دوستداران را چه شد

(1,169)

 

- تِهْ كيفَ شِئْتَ فَلِلْحَبيبِ تَدلُّلُ      و لِصَبِّهِ المُضْنَي إليهِ تَذَلُّلُ

(ص253)

میان عاشق و معشوق فرق بسیار است      چو یار ناز نماید, شما نیاز کنید

(5,244)

 

- حَديثُ غَرامِي في هَواكَ قَديمُ      وَ فَرطُ عَذابِي في هَواكَ نَعيمُ

(ص300)

عشق من با خط مشکین تو امروزی نیست      دیـرگاه است کزین جـــام هلالی مستم

(2,314)

 

- و أقمارٌ تُضيء لِكلِّ سارٍ      لَهَا مِن نُورِ حُسنِكُمُ تَمامُ

(ص305)

گو شمع میارید در این جمع که امشب      در مجلس ما ماه رخ دوست تمام است

(3,50)

 

- و إِن لَم يَدَعْكَ الدَّمْعُ فانْظُرْ جَمالَهُ      بِقَلْبِكَ إِن أَبقي الغَرامُ لكَ القَلْبَا

(ص359)

بگذار تا ببینمش اکنون که می رود      ای اشک از چه راه تماشا گرفته ای

(سعدی)

 

- فقالتْ إنّ حَظّكَ مِثلُ عَيني      فَقُلتُ نَعَمْ ولكن في السَّوادِ

(ص365)

بخت را در گلیم بایستی     این سفیدی برص که بصر است

(خاقانی)

 

- و اَقْطفُ وَرداً بأغصانِه      و لم يَكُ هذا بغَيْرِ المُقَلْ

(ص283)

يا رَوْضَةً أَجْنِي أزاهِرَها      باللَّحْظِ لا بِيَدَي و لا بِفَمِي

(ص315)

مراد دل ز تماشای باغ عالم چیست؟      به دست مردم چشم از رخ تو گل چیدن

(4,393)

این دو بیت هم معنا از الشاب الظریف, و بیت بسیار زیبای حافظ, در انتهای مطب ذکر شد تا تاکیدی باشد بر شباهت این مضمون دل انگیز و ابتکاری در دیوان هردو شاعر.

برای حسن ختام این بحث, تعدادی از ابیات قصیده ای شکوائیه از الشاب الظریف و غزلی منسوب به حافظ که آن هم در گله و خوارداشت روزگار خویش و ابناء زمان سروده شده را, ذکر میکنیم:

 

خُذْ  مِن  حَديثي  ما  يُغنيكَ  عن  نظري      فإنَّه     سَمَرٌ      ناهيكَ      مِنْ       سَمَرِ

كَمْ  مِنْ   أبٍ   قد   غدا   أُمّاً   لِمَعْشَرِهِ      فَأَعْجَبْ     لإعْطاءِ    لَفْظِ     الأُمّ     للذَّكَرِ

و    ناطِحٍ    بِقُرُونٍ   لا    قُرُونَ    له       وَ   كَبْشِ    قومٍ    بِنَقلِ     العِلْمِ     مُشتَهَرِ  

و   رُبّ   حامِلِ   وِزْرٍ   غير   مُجْتَرِمٍ       و  لائطٍ  و   هُوَ   عَفُّ   الذَيْلِ    و   النَّظَرِ  

و  كم   بليدٍ     بِظَهْرِ    الغَيْبِ   حدَّثنا         و    ذِي     ذَكاءٍ     رَأَيناُ     مِنَ     الحُمُرِ

و  رُبَّ  ناظمِ   أشعارٍ   و   ليس  له         شِعْرٌ   فَهلْ    مثلُ    هذا   سارَ   في   السّير

و  لابسٍ  وَ  هو  عارٍ  لا  رِداء   له          كِسوَتُه    أطلساً     مِن      أخْشَنِ     الشَّعَرِ

و  عابدينَ  مِن  المِحرابِ  قد  هربوا       تُرَي     المسيحُ      يُوافيهمْ      علي     قَدَرِ

و  صالحين   رأيتُ   الخَمْرَ   عندهمُ       قد    حلَّلوُهُ    بلا    خوفٍ    و    لا    حَذَرِ

عجائبٌ ما  لها  حدٌّ   فَقُلْ   و  أَطِلْ       إنْ  شِئتَ  أو  فاقتَصِدْ   في  القَولِ   و  اقْتَصِرِ

(ص166)

 

این چه شوری است که در دور قمر می بینم      همه آفـــاق پر از فتنه و شـــر  می بینم

هر  کســی  رو ز بهی  می طلبد  از  ایـــام      علت آن است که هر روز  بدتر  می بینم

ابلهان را همه شـــربت ز گلاب و قند است      قوت  دانا  همه  از  خو ن جگر  می بینم

اسب تازی شده مجــــروح به زیـــر پالان      طوق  زرین  همه بر گردن  خر  می بینم

دختران را همه در جنــــگ وجدل با مادر      پســران  را  همه  بدخواه  پـدر   می بینم

هیـــچ رحـــمی نه بــرادر به بـرادر دارد      هیچ  شفقت  نــه پدر را  به پسر  می بینم

پند حــافظ بشنـــو خواجه برو نیکی  کن      که  من این پند به از گنج و گوهر می بینم

چین و شکن گیسوان و حالات و اوصاف مختلف آن, از عناصر مهم اثرگذار بر زیبایی چهره معشوق محســـــوب می شود, که دستمـــایه شاعران غــــــزل سرا برای خلـق مضامین گوناگون, قرار گرفته است. الشاب الظریف هم بسیار به زلف معشوق توجه نشان داده و مضامین متعددی را حول و حوش آن در اشعارش, سروده است. در زبان عربی برای صحبت از مو و اجزاء و حالات مختلف آن, کلمات متعددی وجود دارد که در شعر الشاب الظریف از کلمات زیر استفاده شده است:

شَعر- طُرِّه و طُرَر(موی روی پیشانی)- ذُؤابه,ذَوائب و ذُؤابات( موی جلوی سر تقریبا به همان معنای طره)- لِمَّه(حلقه های مو, بر روی گوش که اگر به شانه ها برسند جُمَّه نامیده می شوند)- صُدغ( هم به معنای شقیقه و هم موی روی شقیقه).

از این میان, کلمه طرّه در اشعار فارسی بسیار به کار رفته است, اما صفاتی که موی معشوق باید داشته باشد تا از لحاظ زیبایی شناسانه, برای او حسن به حساب آید, عمدتاً در ادب عربی و به تبع آن در ادب فارسی شبیه به هم است که به برخی از این اوصاف و مضامین که در شعر الشاب الظریف به کار رفته, اشاره می کنیم و سپس با اشعار حافظ مقایسه خواهیم کرد:

- سیاهی مطلق مو که معمولا با سیاهی شب مقایسه می گردد و گاه رهزن دل و دین عاشق نیز هست:

يا شَعْرَهُ كَمْ دُمُوعٍ فِيكَ أَنثُرُهَا      و هكذا اللَّيْلُ فيه تَظْهَرُ الشُّهبُ

(ص51)

و أقبلَ تحتَ الشَّعرِ كالبَدْرِ في الدُّجَي      علي    مثلِ     غصنِ      البانةِ     المُتأَوِّدِ

(ص141)

أبدَي مُحَيَّاهُ و أسْبَلَ شَعْرَهُ      و البَدْرُ يَحْسُنُ في الظَّلامِ طُلوعُهُ

(ص204)

يُضِلّ بِطُرَّتِهِ مَنْ يَشا      و يَهدِي بِغُرَّتِهِ مَن أضَلْ

(ص282)

فَيَا شَعْرَهُ هَلْ فيكَ لَيلِيَ يَنقَضِي      و يا صُبحَهُ هَلْ فيكَ صُبحِي باسِمُ

(ص305)

كَمْ أَضلُّوني بِشَعْرٍ      و هَدُوني بِجَبينِ

(ص337)

فَكَأَنَّ ضَوْءَ الصُّبْحِ نُورُ جَبِينِهِ      و كَأَنَّ ظُلْمَةَ لَيلِهِ مِنْ شَعْرِهِ

(ص372)

قبل از اینکه به خصوصیات دیگر زلف معشوق در دیوان الشاب الظریف بپردازیم, بهتر است به ابیاتی از حافظ اشاره کنیم که مضمونی مشابه با ابیات اخیر الذکر دارند, خصوصاً این ابیات حافظ که بدین نکته اشاره دارد که سیاهی زلف معشوق,رهزن دین دلدادگان است و چهره تابنده او هدایتگر عاشقان:

کفر زلفش ره دین می زد و آن سنگین دل      از پیش مشعلی از چهره برافروخته بود

(5,211)

سواد زلف سیاه تو, جاعل الظلمات      بیاض روی چو ماه تو, فالق الأصباح

(2,98)

چو ماه روی تو در شام زلف می دیدم      شبم به روی تو روشن چو روز می گردید

(7,238)

دل حافظ شد اندر چین زلفت      بلیـــــلٍ مُظلمٍ و الله هــــــادی

(8,438)

- ویژگی دیگر زلف معشوق , بلندی و پر چین و شکن و حلقه در حلقه بودن آن است که بدین سبب, آنرا در عربی به سلسله, و در فارسی به همان سلسله و معادل آن, زنجیر و گاه به کمند و نظایر اینها, تشبیه می کنند, و  معشوق به وسیله همین زنجیر گیسوان, دلهای عاشق را اسیر و پابست خود می سازد:

إذا   أسَــــرَتْ   صَبّاً   سلاسِلُ  شَعْـــرِهِ      فذاك   الذي     ما     ان     تُفَكَّ    قيودُهُ

(ص127)

في حُبِّ مَن حَظِّي مِن شَعْرِهِ      لكِن قَصيرٌ ذا و هَذا طَويلْ

(ص281)

و شعرٍ كَليلي كانَ طولاً فما له       قَصيراً كَحَظّي هَل لِذاكَ دلائِلُ

(ص245)

تلاعُبُ الشَـــعْرِ علـــي رِدفِهِ      أوقَعَ قلبي في العَريضِ الطويلْ

(ص282)

حافظ نیز بسیار به بلندی زلف یار توجه داشته و مکرر از تعبیر زنجیر زلف و سلسله موی دوست, سخن رانده است:

 

گفتمش زلف چو زنجیر بتان از پی چیست؟      گفت حافظ گله ای از دل شیدا می کرد

(8,136خ)

دل دیوانه از آن شد که نصیحت شنود      مگرش هم ز سر زلف تو زنجیر کنم

(2,347)

دوش در حلقه ما قصه گیسوی تو بود      تا دل شب سخن از سلسله موی تو بود

(1,210)

روز اول که سر زلف تو دیدم گفتم      که پریشانی این سلسله را آخر نیست

(8,70)

- رها و افشان بودن گیسوان یار , از دیگر ویژگیهایی است که بر زیبایی و دلربایی او می افزاید , و الشاب الظریف و حافظ هر دو به این ویژگی توجه نشان داده اند:

يا باعثاً   شَعْرَهُ   انْتِشاراً      بِقامَةٍ    ما      لها    نظير

المَوْتُ  مِنْ  ناظِرَيْكَ  لكنْ      مِنْ  شَعْرِكَ  البَعْثُ  و النُّشُور

(ص158)

أبدَي مُحَيَّـــاهُ و أسْبَــــلَ شَعْرَهُ      و البَدْرُ يَحْسُنُ في الظَّلامِ طُلوعُهُ

(ص204)

و جفنُكَ نبَّالٌ و شَعْــرُكَ مُسْبَلٌ      و قدّكَ خطِّيّ و لحظُكَ مُرْهَفُ

(ص218)

و أهــيمُ منكَ بِمُرسَلٍ و مُسَلسَلٍ      و مــورّدٍ و مُجَعَّدٍ و مُهَفــهَفِ

(ص222)

کی دهد دست این غرض یارب که همدستان شوند      خاطـــر مجمـــوع ما زلــــف پریشان شما

(8,12)

شکنج زلف پریشان به دست باد مده      مگو که خاطر عشاق گو پریشان باد

(2,273)

در خلاف آمد عادت بطلب کام که من      کسب جمعیت از آن زلف پریشان کردم

(5,319)

- الشاب الظریف با کلمه صدغ, تصاویر و مضامین زیبایی خلق کرده است, البته به احتمال قوی این تصاویر و مضامین, مسبوق به سابقه بوده اند مثلا وقتی صدغ و زلف معشوق خود را به عقربی تشبیه می کند که بر جان و دل عاشقان نیش میزند, بی اختیار به یاد این ترانه عامیانه می افتیم که: عقرب زلف کجت با قمر قرینه, تا قمر در عقربه کار ما همینه, و این خود نشانه آنست که اینگونه مضامین بسیار رایج و شناخته شده اند و به قولی باید آن را جزء مضامین مُشاع به حساب آورد و به شخص خاصی نسبت نداد. جز این مطلب, گاه صدغ را به دام و خال گونه را به دانه دام تشبیه کرده که معشوق بدین وسیله قصد به دام انداختن مرغ دل دلدادگان را کرده است تا آنها به نیت دانه جلو آیند و در دام زلف, گرفتار و پابست شوند. به بوی خوش زلف معشوق نیز در ابیاتی اشاره نموده است که مشام عاشقان را می آکند و جانشان را سرمست می سازد:

كم حائمٍ حَوْلَ الحِمَي صَادَهُ      فَخَالُهُ  الحَبَّةُ و الصُّدْغُ   فَخْ

(ص118)

و بِتُّ مِن صُدغِهِ و مَبسَمِهِ      أجمَعُ بين الحشيشِ و الخَمْرِ

(ص175)

دَبَّتْ عَقاربُ صُدْغِه في خَدِّهِ      فَغَدا و قلبي في الهوي مَلْسوُعُهُ

(ص205)

فَخمْرهُ و وَردُهُ و آسهُ      مِن ريقِهِ و خَدِّهِ و صُدغِهِ

(ص216)

(آس, نوعی گیاه خوشبو است)

كم تَلْسَعَني عقربُ صُدْغيكَ عَسَي      أن تَسمَحَ لي مِن فيكَ بالدّرْياقِ

(ص238)

و ما كنتُ مَجنونَ الهَوَي قبلَ أن يُرَي      لِقَلبي مِن صُدْغَيْكَ في الأسْرِ عاقلُ

(ص243)

يا عاشقيه إحذَرُوا صُدْغَهُ      فَهوَ الحَشیشي الذي يَقْتُلُ

(ص254)

(حشیشی , نوعی عقرب است با رنگی مایل به سبز)

و أرسَلَ صُدْغهُ عَرفاً نِثاراً      بِخَدٍّ ما لَهُ في الوَرْدِ مِثْلُ

(ص256)

صحبت از زلف معشوق و بلندی آن, بحث را نیز به درازا کشاند, به قول حافظ: تا دل هرزه گرد من, رفت به چین زلف او... زان سفر دراز خود عزم وطن نمی کند, لذا این مبحث را, با ذکر چند بیت متناسب با موضوع از حافظ, بدون هیچ توضیح دیگر به انتها می بریم:

 

در خم زلف تو آن خال سیه دانی چیست      نقطه دوده که در حلقه جیم افتاده است

(3,36)

زلف او دام است و خالش دانه آن دام و من      بر امید دانه ای افتاده ام در دام دوست

(3,62)

ور چنین زیر خم زلف نهد دانه خال      ای بسا مرغ خرد را که به دام اندازد

(2,250)

از دام زلف و دانه خال تو در جهان      یک مرغ دل نماند نگشته شکار حسن

(5,394)

دل ما را که ز مار سر زلف تو بخست      از لب خود به شفاخانه تریاک انداز

(5,264)

کار زلف توست مشک افشانی و نظارگان      مصلحت را تهمتی بر نافه چین بسته اند

(3,118ع)

در مجلس ما عطر میامیز که ما را      هر دم ز سر زلف تو, خوشبوی مشام است

(4,45)

در میان ابیات الشاب الظریف, به تعداد بسیار کمی از ابیات بر میخوریم که شاعر از کلمات و مضامین رکیک, استفاده نموده است, ولی بی انصافی است اگر بخواهیم به استناد این چند بیت, او را جزء شاعران بد دهان و بی اخلاق, جــای دهیم.به نظـر می رسد که الشاب الظریف به قـصد مطایبه و طبع آزمــایی و در مــواردی خـاص, این ابــیات را ســروده باشد و برعکس , همانطور که او به (( ابن العفیف)) نیز شهرت داشت, غزلیاتش هم بسیار نجیبانه می باشد و به هیچ وجه از جاده عفت و نزاکت خارج نشده است. ذیلا به برخی از این ابیات, بدون هیچ شرح و توضیحی, اشاره می گردد, امید که این مبحث در لا به لای دیگر مباحث, چندان به چشم نیاید و خاطری را نیازارد:

قد قلتُ لمّا مرَّ بي مُعْرِضاً      كالبَدرِ تحت الغَسَقِ الدّاجِي

يهتزُّ  في   مَشيَتِهِ   مُتعَباً      مِن   كَفَلٍ  كَالمَوْجِ   رَجّاجِ

وَيْلِي علي  حلِّ   سَراويلِهِ      فإِنَّهُ    شُدَّ    علي    عاجِ

(ص109)

ناوليني الكأس  في  الصُّبَحِ      ثم  غنِّي  لي  علي  قَدَحِي

و أديري شمسَ وَجْهَكِ  لي      فَضِياءُ   الشَّمسِ   لم  يَلُحِ

و   إذا   أطْرَبْتِني   و  بدا      بِانْتِشَائِي   حال   مُفْتَضَحِ

عانِقيني     بِاليَدَيْنِ    كما      يفعلُ   الأحبابُ  مِنْ  فَرَحِ

و  إذا  عانقتُ  مِنْ طَربٍ      غُصنَ   قَدٍّ    مِنكِ   مُتَّشحِ

فَضَعِي أَزرارَ أَطواقَكِ عن      صَدْرِكِ    الفتَّانِ    بالمُلحِ

و إذا  ما  الأمْرُ  كان كذا      فَانْزعِي السُّروال و اطَّرحِي

و خُذِي  ذا  ...   أَجْمعُهِ      واطْلُبي  ما  شِئْتِ و اقْتَرحِي

ثم رُوحي بالأمانِ فَمِثْـ      ـلي  بسرٍّ   قَطّ    لمْ   يَبُحِ

(ص115)

جاءتْكَ مِن بَحْرِ ذاك الحُسْنِ لُؤلُؤةٌ      فكيفَ رُدَّتْ بِلا ثَقْبٍ إلي الصَّدَفِ

(ص224)

تلاعُبُ الشَعْــرِ علــي رِدفِهِ      أوقَعَ قلبي في العَريضِ الطويلْ

يا ردفَهُ جُـرتَ علــي خَصرِهِ      رِفــــقاً بِهِ مــا أنتَ إلا ثَقِيل

(ص282)

و خلَّيتُ عَـنْ خَصْـــرِهِ بَنْدَهُ      و أجْفَيْتُ عَــن مِعطَفيْهِ الحُلَلْ

و بـتُ أُشــاهِـدُ صُنــعَ الإلهِ      تَبــاركَ رَبُّ البَـــــرايا وَجَلْ

فَظَنَّ بِنـــا الخَيْرَ أو لا تَظُنَّ      فَلا تَسأَلِ اليَــــومَ عَمَّا حَصَلْ

(ص287)

بالله يا أعطافَهُ و نُهــودَهُ      مَن أَنبَتَ الرُّمَّانَ في المُرَّانِ

(ص330)

نمی دانم از چه قیدی برای این مسئله باید استفاده کرد, ولی به هر حال همگان آگاهیم که در شعر فارسی نیز, اینگونه از اشعار فراوان دیده می شود, از قدیم الایام و در دیوان شاعرانی چون سوزنی سمرقندی گرفته تا دوره معاصر و شعر شاعری چون ایرج میرزا. بزرگانی چون سنایی و مولانا و سعدی نیز از این مسئله بر کنار نبوده اند, گرچه هر کدام از این افراد, انگیزه مختلفی برای استعمال اینگونه مضامین و الفاظ در شعر خود داشته اند, خوشبختانه در میان این بزرگان به اشعار فردوسی و حافظ از این قبل گزندی نرسیده است, اما اگر بخواهیم به اقتضای موضوع مورد بحث, با دیدی سختگیرانه دیوان حافظ را از این زاویه , واکاوی کنیم و جنبه عرفانی غزلیات او را نادیده بگیریم, شاید بتوان ابیات شبهه ناکی را حول و حوش این قضیه یافت که به برخی از آنها اشاره می گردد:

زلف آشفته و خوی کرده و خندان لب و مست      پیرهن چاک و غزلخوان و صراحی در دست

نرگسش عربده جــوی و لبش افســـوس کنان      نیم شب دوش به بالیــن مــن آمد بنشست 

ســر فراگوش مــن آورد و بــه آواز حزیـــن      گفت ای عــاشق بیچاره من خوابت هست؟

عـــاشقی را که چنیـــــن باده شبگیـــر دهند      کــافر عشــق بود, گر نشود بـــاده پرست

(26)

حال دل با تو گفتنم هوس است      خبر دل شنفتنم هـوس هست

طمــع خـام بیـن که قصه فاش      از رقیبــان نهفتنم هوس است

شب قدری چنین شریف عزیز      با تو تا روز خفتنم هوس است

وه که دردانه ای چنیــن نـازک      در شب تار سفتنم هوس است

(42)

(بیت اخیر با یکی از ابیات الشاب الظریف(ص224) که در سطور قبل آمد, قرابت غریبی دارد!)

پیش ازینت بیش از این اندیشه عشاق بود      مهــرورزی تـو با ما شهــره آفـاق بود

یاد باد آن صحبت شبها که با نوشین لبـان      بحث سر عشق و ذکر حلقه عشاق بود

رشته تسبیـح اگـر بگسست معذورم بدار      دستم اندر ساعد ساقی سیمین ساق بود

(206)

بگشا بنـــد قبــا, تا بگشـــاید دل من      که گشادی که مرا بود ز پهلوی تو بود

(6,210)

کشیدم در برت ناگاه و شد در تاب گیسویت      نهادم بر لبت لب را و جان و دل فدا کردم

(7,318)

گرچه پیرم تو شبی تنگ در آغوشم کش      که سحرگه ز کنار تو جـــوان برخیزم

(6,336)

از چهــار چیز مگذر, گر عاقلی و زیــــرک      امن و شراب بی غش, معشوق و جای خالی

(5,462)

 

تغزل به معشوق مذکر از دیرباز در بین شعرای عرب و شعرای ایران رواج داشته است و مختص به دوره خاصی نمی باشد. اینکه آغازگر این نوع از غزل ها, ایرانیان بودند یا اعراب, چندان مشخص نیست ,لااقل دو دیدگاه در این باره وجود دارد:

دکتر دودپا از فاضلین شبه قاره, در کتاب ارزشمند خود" تاثیر شعر عرب بر تکامل شعر فارسی" (ص62) ابراز داشته است که ذکر معشوق مذکر در اوایل عهد عباسیان در شعر عرب پیدا شد و قبل از آن سابقه نداشت. مبدع آن والبه بن الحباب است و این نوع شعر از طریق شاگرد او ابونواس به شعر فارسی راه یافت و چنان همه گیر شد که در همه تشبیب هایی که در تذکره لباب الاباب عوفی آمده , سخن از عشق معشوق مذکر است.

استاد شفیعی کدکنی در فصل رنگ سپاهی تصویرهای غنایی از کتاب گرانسگ خود "صورخیال در شعر فارسی"(ص305)  نظریه ای دیگر را از جاحظ نقل می کند که ثعالبی در کتاب ثمارالقلوب خویش آورده است: "جاحظ گفته است که سبب شیوع این کار در میان مردم خراسان و عادت ایشان بدین کار این بوده که در جنگ ها, بسیار شرکت می کردند و نمی توانستند زنان و دوشیزگان را به میدان جنگ ببرند و ناگزیر غلامانی را با خود می بردند تا در تهیه مؤونه زندگی ایشان را یاری کنند و چون کار ماندن غلام با خواجه خویش در جنگ , بطول می انجامید , و در همه احوال همراه او بود, ایشان را که در تنگنای شهوت بودند , وادار کرد که به غلامان روی آورند و در سفرها بدین کار عادت کنند و چون به منازل خویش بازگشتند این میل در ایشان ریشه دوانده بود... واگر این کار در میان اعراب شایع بود , در غزل های آشکار و اخبار ایشان آشکار می شد و آنچه دلیل سلامت ایشان از این کار است , نبودن اینگونه معانی در شعر ها و آثار ایشان است و اگرهم دیده شود , در مورد افراد پست و بی گوهر است و مردم گویند که در هند نیز اندکی از این اخلاق زشت وجود دارد که آشکارا نیست... "

در این زمینه بحث بسیـار است که برای اطلاع از جوانــب مختلف آن می توان به کتــاب مستقلی که دکتر سیروس شمیـسا در این باره تألیف نموده اند با نام   ً شاهد بازی در ادب فارسی   ً (انتشارات فردوس) مراجعه کرد.

حال اگر به اشعار الشاب الظریف, نظر بیفکنیم, در بدو نگاه, در می یابیم که معشـوق او در اکثر قریب به اتفاق غزلیاتش, معشوقی است مذکر. از نشانه ها و شواهد آشکار صرفی و نحوی خصوصاً در کاربرد افعال و ضمایر و صفات, هم اگر چشم بپوشیم, نشانه های دیگری را می توانیم به راحتی بیایم که دال بر این مطلب باشد, مثلا در شعر زیر, معشوق خود را با لفظ سیّدی خطاب می کند:

قُلتُ و قد أَقْبَلَ في حُلّةٍ      سَوداء من حَلٍّ بأحشَائِي

عَرَّفْتُ كُلَّ النَّاسِ يا سَيِّدِي      أنّك أَصْبَحْتَ بِسَوْدائِي

(ص35)

در ابیات بسیاری نیز از روییدن لحیه و شارب(ریش و سبیل) بر رخسار محبوب خود سخن می گوید که گاه از آن تعبیر به خطی میکند که چون حرف لام(ل), بر چهره معشوق, جلوه گر شده است:

لَدي وَجَناتٍ مِنْ شَقيقٍ يَزينها      من المِسْكِ أَمْثالَ اللُّحَی و الشّواربِ

(ص72)

يا ناتِفاً شَعْراتِ عارِضِهِ الــ      ـتي   ساقَتْ  و   شَقَّتْ

أخشِيتَ    طُولَ    حديثها      فَقطَعْتَها مِن حَيثُ رَقَّتْ

(ص105)

كَمُلتْ مَحاسِنُه بِخَطِّ عِذارِهِ      و بِهِ الأمانُ لِحُسْنِهِ مِن نَقْصِهِ

(ص194)

العاذِلُ قد عَنّفَ في الحُبّ وَلامْ      مُذْ عايَن قد بَدا علي خَدّك لامْ

(ص321)

و لعاذِليَّ و قَدْ بَدا في خَدِّه      مِن خَطِّه لاَمَان لِمْ لاماني

(ص330)

ذکر شواهد بیشتر برای این مبحث نه دلپذیر است و نه چندان لزومی دارد زیرا ابیاتی را که تا به حال برای مباحث دیگر, شاهد آوردیم و یا در صفحات و مباحث بعد می آوریم, عمدتاً از لحاظ صرفی و نحوی, به معشوق مذکر تعلق دارند, خصوصاُ در مبحث شهرآشوب که صاحبان مشاغل طرف معاشقه شاعر بودند, جز در مورد زن آسیابان و دایه, ما بقی جوانان ذکورند؛ در مبحث جنگ و آلات حرب که در جای دیگر به آن خواهیم پرداخت هم, فراوان برای این مطلب, شاهد وجود دارد. اصولاً یافتن معشوق مؤنث در دیوان الشاب الظریف, کار دشوار و زمان بری است ولی با گشودن هر صفحه از دیوان, معشوق مذکر در برابر چشم خودنمایی می کند.

اما از طرف دیگر, شاید برای ما ایرانیان که حافظ را, لسان الغیب و حافظ قرآن و عارفی عالی مقام می دانیم و دیوانش را بسی ارج و قرب می نهیم و به اشعارش عشق می ورزیم, قابل تصورو پذیرش نباشد که در دیوان او نیز, معشوق مذکر حضور داشته باشد, ولی آیا با خود فکر نکرده ایم با اینکه تغزل به زنان و دختران نیز در شریعت, امر مستحسنی نیست, پس چرا بسیاری از بزرگان دینی ما غزلیات سوزناک عاشقانه سروده اند!؟ مگر نه اینست که آن اشعار را, حمل بر مجاز می کنیم؟ حال چگونه می توانیم, تغزل به پسران را در اشعار حافظ و مولانا و عطار و سنایی و سعدی, حمل بر حقیقت کنیم و مثلا مانند صاحب کتاب مجالس العشاق, برای این بزرگان, معشوقی نیز در عالم واقع دست و پا کرده و شأن نزولی برای اشعارشان بتراشیم؟!

استاد بهاء الدین خرمشاهی در کتاب حافظ نامه (ج1ص257) نکات سودمندی را در این زمینه متذکر شده اند که با نقل آن مطالب و اکتفا به شواهد شعری که ایشان یادآور شده اند, بحث غزل مذکر را به پایان می بریم:

" در دیوان حافظ بارها به لفظ پسر اشاره یا خطاب شده:

پیران سخن به تجربه گویند گفتمت      هان ای پسر که پیر شوی پند گوش کن

(5,398)

در مکتب حقایق پیش ادیب دهر      هان ای پسر بکوش که روزی پدر شوی

(2,487)

عمر بگذشت به بی حاصلی و بلهوسی      ای پسر جام می ام ده که به پیری برسی

(1,455)

و نظایر آن, ولی مواردی هم هست که خطاب و اشاره او, فحوای عاشقانه دارد. نظیر این ابیات:

ای نازنین پسر تو چه مذهب گرفته ای      کت خون ما حلالتر از شیر مادر است

(2,39)

گر آن شیرین پسر خونم بریزد      دلا چون شیر مادر کن حلالش

(7,279)

به هوای لب شیرین پسران چند کنی      جوهر روح به یاقوت مذاب آلوده

(4,423)

چند به ناز پرورم مهر بتان سنگدل      یاد پدر نمی کنند این پسران ناخلف

(5,296)

دل بدان رود گرامی چکنم گر ندهم      مادر دهر ندارد پسری بهتر از این

(5,402)

پدر تجربه ای دل تویی آخر ز چوی روی      طمع مهر و وفا زین پسران می داری

(8,450)

یک بار نیز به غِلمان اشاره دارد:

فردا اگر نه روضه رضوان به ما دهند      غلمان ز روضه حور ز جنت به در کشیم

(3,375)

گاه نیز لفظ پسر در کار نیست, ولی خود او در هیأت مغبچه باده فروش, جلوه می کند؛ احتمال دارد ساقی حافظ نیز, همواره یا غالباً پسر بوده باشد. باری این اشارات را نباید به سادگی و سرعت, حمل بر انحراف جنسی و تمایلات همجنس گرایانه کرد. رسم خطاب به پسرکان زیباروی از سنتهای دیرینه شعر فارسی, از رودکی تا بهارست. اصولا خطاب به زن یا دختر, نامعمول بوده و خلاف ادب شمرده می شده, به همین جهت است که در سراسر دیوان حافظ, حتی یکبار لفظ دختر به کار نرفته و هرچه دختر در دیوان اوست, همه دختر رز(= شراب) است! و از معشوقه, همواره به کنایه و استعاره, نظیر معشوق(معشوقه), محبوب, یار, شاهد, شمع شب افروز, خسرو شیرین یا خسرو شیرین دهنان, شاهد قدسی و نظایر آن سخن گفته است."

واسوخت در ادب فارسی " به شعری اطلاق می شود که مفاد آن, اعراض از معشوق باشد و این کلمه با حذف نون مصدری(واسوختن) درست معنی ضد آن را که (سوختن) باشد, می دهد.

(گلچین معانی,مکتب وقوع در شعر فارسی,1374,778)

توضیح بیشتر آنکه در قرن دهم, در بین شعرای فارسی گو, شیوه ای در غزلسرایی رواج یافت که شعرا به بیان ساده و بی پیرایه روابط عاشق و معشوق می پرداختند و آنچه را که در عالم واقع  بین آن دو رخ می داد, عیناً در اشعارشان انعکاس می دادند؛ یکی دو نمونه ابیات زیر, به تنهایی خصوصیات این سبک شعری رو باز مینماید:

گرمش امروز چو با غیر به صحبت دیدم      شد خجل, گفت که احوال تو می پرسیدم!

(همان,832)

بعد ازین ای مدعی چون در بر جانان روی      من  هم  آیم  از قفا و  ایستم  پهلوی تو

یا ترا  ببینند و بگشایند در  بر  روی  من      یا مرا  بینند و  نگشایند  در  بر روی   تو

(همان,794)

اما شعر واسوخت که مورد  گفتگو است, از زیر شاخه های مکتب وقوع محسوب می شود, هرچند رگه هایی از آن در شعر شعرای متقدم نیز به چشم می آید, چرا که اصولا شکوه از معشوق و خود را برابر و حتی برتر از او دانستن و زبان به ملامت و سرزنش او گشودن و تهدید به روگردانی و اعراض را نمیتوان مضمونی دانست که منحصر به دوره ای خاص یا حتی زبان و فرهنگ خاصی باشد, از همین روست که اشعار الشاب الظریف با آنکه در مقام مقایسه بیشتر با مضامین سبک عراقی , که در آن معشوق یکسره ناز است و عاشق جمله نیاز, قابلیت تطبیق بیشتری دارد, اما  ابیاتی نیز در دیوانش به چشم می خورد که با تعاریفی که از شعر واسوخت نمودیم قابل تطبیق است:

 

عُودي إلي  حُسنِ التأتي      فَلَقَدْ جَهِلْتِ مَنِ  اجْتَنْبتِ

كَمْ    تُظْهرينَ   مُحجبّاً      مَهْلاً فما هي عَيْنُ بِنْتِ

فلَقدْ    عَلِمْنا     بِالذي      قَدْ كانَ مِنْكِ و قَدْ عَلمْتِ

قالتْ ألستُ مِنَ الحرائِرِ      قُلْتُ بل  يا  سِتّي  كُنتِ

ما أنْتِ  ذاك السَّمْهَريِّ      قوامُهُ    فلمَ    احْتَجبْتِ

(ص103)

و دَعْ عنكَ ذِكرَي مَن غدا لكَ ناسياً      ملولاً   فكَم   في   العالمينَ   محمّدُ

(ص120)

قولوا لِمَنْ صدَّ  و مَن  حَظُّنا      في الحُبِّ أضْحَي عنده مُلْغَي

نحـن  سَلَوْنا  عنـكَ  لكنَّنا      نُبْصِـرُ  مَــن  يَندَمُ  يـا  بَغّا

(ص215)

و ارْجِعْ إلي حُسنِ الوَفاءِ فَإنَّ قُبْـ      ـحَ الغَدْرِ حُجَّةَ سَلْوَةِ المُشتاقِ

و الحُســنُ ليـسَ بِحافظٍ لك ذَمَّةً      إلاّ بِحِفْظِكَ ذِمَّةَ العُشّـــاقِ

(ص236)

 

يا ناظِريَّ ارْقُدا لا لِلخيالِ و يا      قَلبي اسْترِح مِنْ هَوَي مَن كادَ يُفنيكا

(ص240)

در اشعار حافظ سخت بتوان ابیاتی با مضامین واسوختی یافت, ولی در غزلیات سعدی موارد متعددی را می توان مشاهده کرد. البته ناگفته نماند که چهره شاخص شعر واسوخت, وحشی بافقی است و ترکیب بند معروف او , شاهکار این نوع شعری محسوب میشود:

دوستان شرح پریشانی من گوش کنید      داستان غم پنهانی من گوش کنید

(وحشی بافقی,241)

بحث واسوخت را با چند بیت از سعدی و وحشی بافقی به پایان می رسانیم:

 

سعدی در بستان هوای دگری زن      این کشته رها کن که در او گله چریدست!

(سعدی,97)

ای ســرو بالای سهــی, کز صورت حال آگهی      وز هر چه در عــالم بهی, مــا نیز هم بد نیستیم

گر تـو به حســن افسانه ای, یا گوهر یکدانه ای      از ما چــــرا بیگـــانه ای, ما نیز هم بد نیستیم

باری غرور از ســر  بنه, و انصـاف درد من بده      ای بـــاغ شفتـــالو و به, مـــا نیز هم بد نیستیم

گفتی به از من در چگل, صورت نبندد آب و گل      ای سست عهد سنگدل, مـــا نیز هم بد نیستیم

سعدی گر آن زیبا قرین, بگزید بر مـا همنشین      گو  هرکـه خواهی برگزین, ما نیز هم بد نیستیم

(همان,641)

 

 

ما چون ز دری  پای کشیدیم ، کشیدیم      امید ز هر کس که  بریدیم ، بریدیم

دل نیست کبوتر که چو برخاست نشیند      از گوشۀ بامی که پریدیم ,  پریدیم

رم دادن  صید  خود از آغاز  غلط  بود      حالا  که رماندی  و رمیدیم رمیدیم

کوی تو که  باغ ارم  روضۀ  خلد است      انگار  که  دیدیم  ، ندیدیم  ندیدیم

(وحشی بافقی,101)

شهرآشوب در ادب فارسی به دو گونه از انواع شعر اطلاق می شود, یک گونه آن اشعاری است که در ذم شهر یا مردمان شهری سروده می شود و نوع دیگر اشعاری است که در توصیف مشاغل و صاحبان حِرَف و تغزل و معاشقه با آنها." شعرای که برای محترفه, شهرآشوب سروده اند, عموماً آنها را شوخ و مهروی و محبوب و بت و دلبر و دلدار خوانده اند و سراینده شهرآشوب در عین حال که قصد تفنن و هنرنمایی داشته, متوجه این نکته بوده است که تعریف خشک و بیروح از هنر یک آهنگر و ذکر آلات و افزار کار چندان لطفی ندارد, لذا هر صنعتگر و پیشه وری را یک محبوب فتنه گر و شهرآشوب وانمود ساخته و از در عشق و عاشقی سخن بمیان آورده است."(دهخدا,14603,10,1377)

احمد گلچین معانی در مقدمه کتاب شهرآشوب در شعر فارسی(ص6) در مورد منشأ سرایش و خاستگاه شهرآَشوب چنین آورده است: " اگر چه مدح گفتن یا قدح کردن کار همیشگی شعرای ماضی بوده و در میان شعرای عربی, بسیارند کسانی که قصائدی در نکوهش و هجو قوم و یا قبیله ای یا ساکنان بلدی سروده باشند, ولی شهرآشوب (منظور گونه دوم) گویی اختراع و ابتکار ایرانیان بوده و شعرای ترک هم تقلید از ایشان کرده اند." البته احتمال دیگری هم داده شده که سرودن شهرآشوب, ریشه در فرهنگ و ادبیات هندوستان داشته باشد. (میرصادقی,174,1373)

با این مقدمه به سراغ اشعار الشاب الظریف میرویم؛ صرف نظر از خاستگاه شهرآََشوب, شکی نیست که الشاب الظریف به این نوع شعری نظر داشته است, چرا که تعداد قابل توجهی دوبیتی را, البته   در  اوزان  مختلف  ,  به  صاحبان  مشاغل  اختصاص  داده است  و ماننــــد شاعران پارسی گوی, آنرا به چاشنی تغزل و عشق ورزی آمیخته است. گویا در دوران مملوکی که شاعران از محتوا و معنا دور شده و به سمت صنایع ادبی و آرایش ظاهر کلام و بازی با الفاظ تمایل یافته بودند این نوع شعری(الشعر الحِرَفي) نیز رواج یافته بوده است. اما مشاغل و افرادی که الشاب الظریف برای آنان شعر سروده است:

قلندریّ, نحویّ, بُخانِقِي(سازنده نوعی روبنده موسوم به بُخنُق), سمّاک, مُستوفی,قاضی, زجّاج, مُنَیِّر(برق انداز پارچه و لباس),مؤذن, طبّاخ, عجّانه (آسیبان), عطار, دایه,منطقز, خَیالی( کسی که به بازی خیال الظل اشتغال داشته), کِفتِيّ (پزنده نوعی کباب),مُقرِی و مؤذن. حال نمونه ای از این اشعار:

- تغزل به زیباروی نحوی:(ص92)

يا رُبَّ نَحْويٍّ لَهُ مَبْسَمٌ      تَقْبِيلُهُ غَايةُ مَطْلُوبِي

قَدْ صُغِّرَ الجَوْهَرُ مِن ثَغْرِهِ      لَكِنَّهُ تَصغيرُ تَحْبِيبِ

بیت دوم, بیت زیبایی از حافظ را فرا یاد می آورد:(5,68)

بعد ازینم نبود شائبه در جوهر فرد      که دهان تو برین نکته خوش استدلالی است

- تغزل به زیباروی ماهی گیر:(ص102)

عَلِقَ القلبٌ بسمَّـ      ـاكٍ رشيقَ الحَرَكاتِ

بَرَديِّ الثَغْرِ  يَفْترُّ      عن  العَذْبِ   الفُراتِ

- تغزل به مؤذن زیبا روی:(ص157)

و مؤَذِّنٍ  في  حُبِّهِ      أنا   مُغْرَمٌ  لا أصبِرُ

لمّا طلبتُ  وِصالَهُ      أضحَي  عليَّ    يُكَبِّرُ

- تغزل به زیباروی عجّانه:(ص177)

عَلِقَ الفُؤادُ بِظَبيَةٍ عجّانةٍ     ما كُنتُ يوماً آمناً مِن هَجرِها

عَجَنَتْ فُؤادي بالغَرامِ فماؤُها      مِن أدمُعي و دقيقُها مِن خَصرِها

- تغزل به عطار:(ص180)

يــا  رُبَّ  عطَّارٍ  بسُكَّر ِ ثَغْـــــرِهِ      سَكِرَ المُحبُّ و لم يَفِقْ مِنْ سُكْرِهِ

عَقَدَ الشَّرابَ لِذِي السَّقامَ و كيف ما      عَقدَ   الشَّراب   لِجَفنِهِ   مِن   ثَغرِهِ

- در مورد مؤذنی زیباروی در جامع شهر جِلَّق دمشق:(ص373)

فَديْتُ مُؤذِّناً تَصْبو إليه      بِجامِعٍ جِلَّق مِنَّا النُّفُوسُ

يَطيرُ النِّسْرُ مِنْ شَوقٍ إليه      و تَهْوَي أَن تُعانِقُهُ العَرُوسُ

ناگفته نماند که دو سه مورد از شهرآشوب های الشاب الظریف  , سه بیتی است که یکی از  این

 سه بیتی ها که در شأن جوانی قلندر مآب سروده, بلادرنگ بیت بسیار معروفی از حافظ را به ذهن متبادر می سازد:(ص91)

هَويْتُ مَنْ رِيقَتُهُ قَرْقَفٌ      و ما لَهُ في ذاكَ مِن شَارِبِ

قلندَريّاً حَلَقُوا حَــــاجِباً      منهُ كَنونِ الخَطِّ مِـن كاتِبِ

سُلطانُ حُسْنٍ زَادَ في عَدْلِهِ      و اخْتارَ أَنْ يَبْقَي بِلاَ حاجِبِ

می گوید: کسی را دوست دارم که آب دهانش چون بـاده است و رخســـاری پیراسته از مو دارد, از طایفه قلندران است و ابروان تراشیده اش, چونان حرف نون هویدا شده است, او پادشاه کشور حسن است . آنقدر به عدل رفتار می کند که نیازی به داشتن حاجب و دربان نمی بیند.

ایهام تناسبی که کلمه حاجب در مصرع آخر با بیت قبل برقرار می کند, این سه بیت را تبدیل به یکی از قطعات لطیف و درخشــان دیوان الشاب الظریف نموده است . جالب است که حافظ نیز , از  بار ایهامی کلمه حاجب غافل نبوده و آن را در بیت نغزی بکار گرفته است:

رقیبان غافل و ما را از آن چشم و جبین هر دم      هزاران گونه پیغام است و حاجب در میان ابرو

(4,42)

حال تا از بحث قلندریه دور نیافتادیم بیت معروف حافظ را یادآور شویم, هرچند که از فرط شهرت, این بیت جنبه مثل نیز به خود گرفته است:

هزار نکته باریکتر ز موی اینجاست      نه هر که سر بتراشد قلندری داند

(7,177)

اما در دیوان الشاب الظریف, شهر آشوب از گونه هجو یک شهر و مردمانش, جز یک قطعه شعر چهار بیتی, دیده نشد که در هجو و بدخواست شهری به نام قَطَن سروده است:(ص337)

لا طَلّ  صَوبَ الغَوادِي سَاحَتي قطنا      و لا رَعي الله مَن في أَرضِها قطنا

ما  أَنصَفُوا  الخِضِر  الباني  جِدارهُمُ      لَمَّا  أَرادَ  بِأَنْ   يَنقَضَّ   حينَ  بَنَي

فَاستَطعَما  أَهلَهَا  مُوسَي و صاحِبُهُ      فَلمْ  يُضَيّفُوهُما  شَيئاً   فَكيفَ   لَنا

هَجَاهُمُ  الله  في  القُرآنِ   فَاهْجهُمُ      و العَنْهمُ الدّهْرَ و اشْكُرْ كُلَّ مَن لَعَنا

در اشعار حافظ و دیگر شعرای طراز اول ادب فارسی, شهر آشوب در تغزل به صاحبان مشاغل و حرف به چشم نمی خورد؛ مطرحترین شاعری که به این نوع پرداخته و ظاهراً اولین نفر هم بوده است, کسی نیست جز مسعود سعد سلمان, که نمونه ای از  شهرآشوب های او و مهستی گنجوی, که زیباترین شهرآشوب ها را در دیوان این شاعره نغزگو می توان یافت, برای حسن ختام این بحث, آورده می شود:

صفت دلبر خباز کند:

اندر تنور,  روی چو  سوسن  فرو    بری      چون شمع و گل برآری باز از تنور, راست

تا بر سر  تنوری  می ترسم  از تو  زانک      طوفان  نوح گاه  نخست از تنور خاست

(سعد سلمان,637)

در حق دلبر نحوی گوید:

من   دوش  بپرسیدم  بر  وجـــه  یقینت      زان  بت  که به نحو اندر,  زین الادبا  شد

گفتم   که   بود    جانــا  مکسور   بعلت      زلفین  ت و بی علت , مکسور  چرا  شد

گفتا که پر از همزه است این زلف چو لامم      مکسور  کند  لام   ترا   ظن  خطا   شد

(همان,638) 

در حق قصاب پسر:

قصاب چنانکه عــادت اوست    مرا      بفکند  و بکشت, گفت: این خوست مرا

سر, بــاز به عذر می نهد  در   پایم     دم   می دمدم , تا   بکند   پوست   مرا

(مهستی گنجوی,61)

در حق حمامی:

حمامی را بگو: گرت همی هست صواب      امشب تو بخسب و  تون گرمابه متاب

تا  مـن به  سحرگهان,  بیابم  به  شتـاب      از دل کنمش آتش و وز دیده  پر  آب

(همان,65)

در حق پسر بزاز:

شهری زن و مرد, در  رخت می نگرند      وز  سوز غم عشق تو, جان در خطرند

هــر جامه که ســالی بفروشد پدرت      از دســـت تو, عاشقان به روزی بدرند

(همان,103)

 

در جای جای دیوان الشاب الظریف با  نام حیوانات و  پرندگان مواجه می شویم و با کمی دقت  , پی می بریم که این موجودات به خودی خود , برای شاعر اهمیت و موضوعیت نداشته اند , بلکه با  بهره بردن از این نام ها , در صدد بر آمده است تا به تشبیهات و استعارات خود تنوعی ببخشد, ولی می توان گفت که در این امر توفیقی حاصل ننموده است , چرا که اولاًً این نام ها , چندان تنوعی ندارند و از این میان هم , سهم عمده  با (غزال) و  مترادفات  و  معتلقاتش است و در ثانی در مضمون سازی با این موجودات نیز ابتکاری به خرج نداده است و از فرط تکرار بعضی از مضامین و تشبیهات و استعارات, خواننده را دچار ملال و دل زدگی می سازد؛ در ادامه به ذکر نام این حیوانات می پردازیم و نمونه ای از ابیات را برای مشخص شدن وجوه شاخص این حیوانات که مورد توجه الشاب الظریف در امر مضمون سازی بوده است , را  می آوریم:

- غزال: کلمه غزال به همراه ظبی, ریم و شادن و رشاء و طلا (هر سه تای آخرین به معنی بچه آهو),از بسامد بالایی در دیوان الشاب الظریف برخوردارند و عمدتاً به عنوان مشبه به و یا استعاره برای معشوق بکار می روند , وجه شبه نیز غالباً زیبایی و خوش خرامی و گریز پایی و زیبا چشمی است:

غزالٌ غزا قلبي بفاتِرِ طَرفِهِ      و أحرَق أحشائي بباردِ ثَغرِهِ

(ص180)

هِلالٌ   في   التّباعُدِ     و التَّدانِي      غزالٌ    في     التَّلفُّتِ     و    النُّفُورِ

(ص173)

كالغُصْنِ في هَيَفٍ و البَدْرِ في شرفٍ      و الشَّمْسِ في صَلَفٍ و الظَبْيِ في كَحَلِ

(ص385)

و بالله قُلْ لي أَيُّها الظبي كيف قد      تَعَلّمتَ صيدَ الأُسْدِ في شَرَكِ الهُدْبِ

(ص93)

رَشأٌ نضارهُ وَجهِهِ لَم تُبقِ لي      رَمَقاً فيا نَظَرِي إلي كَم تَرْمُقُ

(ص377)

لَهْفِي عَلَي شَادِنٍ في حُسنِ طَلْعَتِهِ      و شَعْرُهُ صَارَ إِصبَاحِي و إِمسَائِي

(ص36)

 

-  إبل , نیاق, نوق, عیس (شتر سفید), حَموله (شتر بار کش) نیز چندین بار در دیوان الشاب الظریف به کار رفته است,اما نقش چندانی در تصویر آفرینی ایفا نمی کنند, جز آنکه فی المثل وسیله ای باشند برای سفر معشوق و اهل وخانواده اش؛ ذیلا ً به ذکر یک نمونه از این دست ابیات , بسنده می شود:  

لمّا حَكَمَ الزَّمانُ بِالتَّفْريقِ      وَ اسْتَبْطَنَ نادِيهِمْ ظُهُورَ النُّوقِ

أطْلَقْتُ دُموعِي إثْرَهُمْ في قَبَسٍ      مِن نارِ زَفيري خَشْيَةَ التَّغْريقِ

(ص238)

- کلمات أُسد, أُسود و لیث نیز در چند بیت به کار فته اند که در اکثریت مواقع, این کلمات استعاره از معشوق هستند, معشوقی که در زیبای و رعنایی, غزال را تداعی می کند اما اگر بر سر خشم درآید؛ شیران بیشه زار هم از سطوت و هیبت به پایش نمی رسند:

و بِتُّ أَهابُ سُودَ الأُسْدِ لَمَّا      دَنَا و عَهِدْتُهُ ظَبْياً رَبيبا

(ص65)

إذا سَطا قُلْتُ يا أُسْدَ العَرينِ قِفِي      و إن بَدَا قُلتُ يا شَمسَ الضُّحَي غِيبِي

(ص82)

إن نازَلُوه فَهْوَ ليثُ عَرينِهِ      أو غازَلوه فَهْوَ ظَبْي كِناسِ

(ص186)

و گاه نیز ممدوح خود را در شجاعت و جنگاوری به شیر مانند می کند:

اللّيثُ بينَ أمامِهِ وَ ورائِهِ      و البَحرُ بينَ يَمينِهِ و شِمالِهِ

(ص277)

- زلف پیچ و تاب خورده بر شقیقه محبوب,چون عقربی بر جان عاشق نیش می زند:

كم تَلْسَعَني عقربُ صُدْغيكَ عَسَي      أن تَسمَحَ لي مِن فيكَ بالدّرْياقِ

(ص238)

يا عاشقيه إحذَرُوا صُدْغَهُ      فَهوَ الحَشَيشِي الذي يَقْتُلُ

(ص254)

(حشیشی عقربی است که رنگش به سبزی می زند)

- شنیدن آوای کبوتران (حَمام, وَرقاء و جمعش وُرق) غم و اندوه و  به ندرت, نشاط و هیجان را به دل شاعر سرازیر می سازد, تا حدی که گاه, مرگ را نیز در فراق محبوب, در پیش چشم خویش مشاهده می کند:

ما ناحَ علي الغُصُونِ في الدَّوحِ حَمامْ      ألا و لقيتُ مِنكَ بِالشَّوْقِ حِمامْ

(ص322)

لولاكَ ما هاجَتِ الوَرقاء لي فَنناً      و لا أَرِقْتُ لِظَبيٍ باتَ وَسْنانا

(ص326)

- نام نسر(عقاب), جآذِر (جمع جُؤدر به معنای گاو وحشی) نیز در دیوان الشاب الظریف به چشم

می خورد,  اما نکته قابل توجه نیامدن نام اسب در اشعار اوست جز در یک بیت که لفظ جیاد (جمع جواد به معنای اسب نژاده) را آورده است؛ این مطلب دلیلی ندارد جز آنکه شاعر ذهنیتی کاملا تغزلی دارد و از هرچیز که رنگ و بوی عالم عشق را نداشته باشد, رویگردان است و از آنجا که اسب, بیشتر تداعی کننده جنگ و خونریزی است, در اشعار او جایی ندارد, در عوض , شتر که برای او یادآور کوچ و سفر و فراق معشوق است, در دیوان او حضور بیشتری دارد که شواهد آن پیشتر آورده شد؛ اما بیتی که  لفظ جیاد در آن بکار رفته, بیت زیر است که در ضمن قصیده ای مدحیه, سروده شده است:

لِلسُّيوفِ الحدادِ ضَربٌ و للسُّمـ      ـرِ طِعانٌ و لِلجيادِ صَهيلُ

(ص245)

اما در اشعار حافظ؛ کلمه غزال به استعاره از معشوق, در یکی از مطالع زیبا و معروف آمده است, وجه شبه رعونت و فریبایی و زیبایی است:

صبا به لطف بگو آن غزال رعنا را      که سر به کوه و بیابان تو داده ای ما را

(1,4)

کلمه آهو نیز با همین بار معنایی در چند بیت دیگر حافظ آمده است که در ادامه به برخی از آنها اشاره میشود. در بیت اول که از نسخه خانلری آورده میشود(غزل 224) تشبیه توأمان معشوق به آهو و شیر, یادآور ابیاتی از الشاب الظریف است که در سطور قبل ذکر شد:

عجایب ره عشق ای رفیق بسیار است      ز پیش آهوی این دشت سیر نر بدوید

عیب دل کردم که وحشی وضع و هرجایی مباش      گفت چشم شیرگیر و غنج آن آهو ببین

(2,402)

آن آهوی سیه چشم از دام ما برون شد      یاران چه چاره سازیم با این دل رمیده

(6,425)

تنها مثنوی زیبا و دوست داشتنی حافظ نیز با خطاب به آهوی وحشی آغاز می شود: (قزوینی,377)

الا ای آهوی وحشی کجایی      مرا با توست چندین آشنایی

ناگفته نماند  با  آنکه  آهوی ختن , جایگاه ویژه ای در  اشعار حافظ  دارد , اما چون در اشعار

 الشاب الظریف موضوعیت ندارد, بدان نپرداختیم.

لفظ شتر  در دیوان حافظ نیامده است, اما واژه اسب در سه بیت آمده که جنبه تغزلی ندارند.

شیر, اسد, غضنفر و شِبل(بچه شیر) در چند بیت حافظ استعمال شده اند که به ذکر چند نمونه اکتفا می شود:

شیر در بادیه عشق تو روباه شود      آه از این راه که در وی خطری نیست که نیست

(9,73)

فراز و نشیب بیابان عشق دام بلاست      کجاست شیر دلی کز بلا نپرهیزد

(5,155)

شبل الاسد به صید دلم حمله کرد و من      گر لاغرم و گرنه شکار غضنفرم

(21,239)

عقرب تنها در یک بیت آن هم در نسخه بهروز-عیوضی(غزل235) آمده است:

گفتم که ابتدا بکنم بوسه گفت نی      بگذار تا که ماه ز عقرب به در شود

بی مناسبت و خالی از لطف نیست در اینجا به دو بیت زیبا از دقیقی توسی اشاره کنیم که همانند الشاب الظریف, زلف معشوق را به دم عقرب (کژدم) تشبیه کرده است:

کاشکی اندر جهان شب نیستی      تا مرا هجران آن لب نیستی

نیش عقرب نیستی بر جان من      گر ورا زلفِ مُعَقرَب نیستی

آواز کبوتر به هیچ وجه مورد نظر حافظ نبوده است و در چند بیتی که لفظ کبوتر آمده, مشبه به برای دل تپنده و مضطرب عاشق واقع شده است:

یا رب مگیرش ار چه دل چون کبوترم      افکند و کشت و عزت صید حرم نداشت

(2,78)

مرغ دل باز هوادار کمان ابرویی است      ای کبوتر نگران باش که شاهین آمد

(8,454)

اما نقش کبوتر در دیوان الشاب الظریف , بر عهده بلبل  و  قمری در دیوان  حافظ نهاده شده تا با

نغمه گری و نوحه خوانی آرام و قرار, از عاشق دل از کف داده, بربایند:

به صوت بلبل و قمری اگر ننوشی می      علاج کی کنمت آخِرُ الدواءِ الکَيّ

(1,430)

ندانم نوحه قمری به طرف جویباران چیست      مگر او نیز همچون من غمی دارد شباروزی

(8,454)

بنال بلبل اگر با منت سر یاری است      که ما دو عاشق زاریم و کار ما زاری است

(1,46)

بلبلی بر گلی خوش رنگ در منقار داشت      و اندران برگ و نوا خوش ناله های زار داشت

(1,77)

این تطاول که کشید از غم هجران بلبل      تا سراپرده گل نعره زنان خواهد شد

(3,164)

اگر کسی دیوان الشاب الظریف را مطالعه کند و نداند که شاعر آن کیست, با خواندن ابیاتی که در آن به موی سپید شاعر اشاره شده, شاید این تصور در او شکل بگیرد که شاعر, عمر طولانی ای داشته است که هم بر جوانی خویش تاکید داشته و هم از سپیدی مو, سخن رانده است؛ اما حال که می دانیم الشاب الظریف در اوج جوانی از دنیا رفته است, ناچاریم این فرض را بپذیریم که شاعر در عین جوانی, به هر دلیل- مثلا غم و غصه یا بیماری و پیری زودرس - گرد سپیدی بر سر و مویش نشسته بوده است و او همین مسأله را, مضمونی ساخته است بر فراق و جور و جفای معشوق بیوفای خویش:

حملتُ تسهُّدِي و الشبَیبُ هذا      علی رأسِي و ذاک علی عُیُونِي

(ص236)

و لا یَغُرنَّکَ مِن فَودَیَّ شَیبَهُما      فَصُبحُ عزمِي بادٍ لیس یحتجبُ

(ص48)

کأَنَّ عَصرَ الصِّبا مِن بعد فُرقَتِکُم      عَصرُ التصابِي بِهِ لِلَّهوِ إبطاءُ

(ص30)

ساقٍ یُرینِي قَلبَهُ فی الهوَی      قَساوهً شابَ لَها رأسِي

(ص374)

الشاب الظریف در تعدادی دیگر از ابیاتش, به جوانی خویش تصریح دارد, اما این نکته را نیز یادآور می شود که از جوانی اش, در عالم عشق و عاشقی, صرفه ای نبرده است و معشوق, چندان بهایی از این بابت برای شاعر قایل نشده است, در صورتی که علی الاصول, جوانی برای یک شاعر توانا, مزیتی غیر قابل چشم پوشی است؛ سوای این مسئله نیز, ظاهراً الشاب الظریف, روزگار جوانی شاد و پرنشاطی را سپری نکرده و زمانه چندان به او روی خوشی نشان نداده است:

تَعِسَ الشَّبابُ فَما سُعِدتُ بِشَرخِهِ      و لَقَد شقیتُ بِظُلمِهِ و ظَلامِهِ

(ص219)

ظَنَنتُ إنَّ شَبابِي فیکَ یشفعُ لِي      و إنَّ جودَ یَدِي یقضِي بِتَقریبِي

(ص81)

عَجِلَ الزَّمانُ علَيَّ فی شَرخِ الصِّبا      بِتَشتُّتِ القُرَناء و القُرَباءِ

(ص34)

 

مضمون پیری و سپید شدن موی در اثر فراق و جفای معشوق, در بیت زیبایی از حافظ اینگونه آورده شده است:

من پیر سال و ماه نیم, یار بی وفاست      بر من چو عمر می گذرد, پیر از آن شدم

(9,321)

البته می دانیم که حافظ, سنین کهن سالی را نیز دریافته و برعکس الشاب الظریف, تعبیر پیری در اشعار او, چندان کنایی نیست, بلکه واژه جوانی و شباب است که عمدتا وجه کنایی دارد؛ با توجه که تقریبا مسلم شده است که حافظ تا آخر عمر, اشعار خویش را حک و اصلاح می نموده است. این مبحث را, متناسب با موضوع, با ذکر چند بیت نغز دیگر از حافظ به پایان می بریم:

در غریبی و فراق و غم دل پیر شدم      ساغر می ز کف تازه جوانی به من آر

(4,248)

گرچه پیرم تو شبی تنگ در آغوشم کش      تا سحرگه ز کنار تو جوان برخیزم

(6,336)

ای دل شباب رفت و نچیدی گلی ز عیش      پیرانه سر مکن هنری ننگ و نام را 

(5,7)

حافظ چه شد ار عاشق و رند است و نظر باز      بس طور عجب لازم ایام شباب است

(9,29)

هر چند پیر و خسته دل و ناتوان شدم      هر گه که یاد روی تو کردم جوان شدم

(1,321)

از پیش مران حافظ غمدیده خود را      کز عسق رخت داد, دل و دین و جوانی

(475,ح)

در ادب عاشقانه, بین واژه عشق و واژگان وصل و هجران, پیوندی استوار برقرار است, از این میان عشق و هجران رابطه ای ناگسستنی دارند, چرا که به اعتقادی, وصال مدفن عشق است و این دو با هم قابل تصور نیستند که اگر وصال به چنگ افتد و استمرار یابد, زان پس لا محاله, عشق رو به نقصان می نهد و مفهوم متعالی خویش را لااقل در عالم ادب, از دست می دهد؛ لذا در اشعار شاعران غزلسرا, آنچه بیشتر به چشم می آید, شکوه از درد و رنج دوری وهجران است تا شکر ایام وصال. الشاب الظریف در همین حال و هوا, ابیات فراوانی سروده است که به ذکر برخی از مضامین کلی و نمونه هایی از ابیات شاخص تر مرتبط با آن, اکتفا می گردد:

- اگرعاشق به چیزی جزوصال بیاندیشد, عاشق خود است, نه عاشق یار خود:

إذا کنتَ لا أهوَی لِغیرِ تواصُلٍ      فَعشقِي لروحِي لا لِمَن قلتُ ذا الحِبُّ 

(ص54)

- دوری عاشق از معشوق و بعد مسافت ,از عشق او نمی کاهد و با کمترین ها می سازد:

وُدِّي لکم سادتِي بالبُعدِ ما نَقَصَا      و القلبُ  فی حبِّکم بالحَبِّ قد قَنَصَا 

(ص193)

- معشوق از عاشق, بدون آنکه مرتکب قصور و گناهی شده باشد, اعراض می کند:

أ کذا بِلا سببٍ  و لا ذنبِ      تُبدِي الصُدودَ لِمُغرمٍ صَبِّ 

(ص78)

- و هر چه عاشق بیشترتقاضای دیدار و وصال کند, معشوق بیشتر از او دوری می جوید:

و إن جئتُ أبغِي وصلَهُ زادَ صَدَّهُ      کأنِّي مِن هجرانِهِ استزیدُهُ 

(ص127)

- عاشق,به وعده چندین و چند باره وصال نیز از جانب معشوق, به عوض وصال دلخوش است:

إن لم تَجودوا بالوصال فعلِّلوا      بالوعدِ قلبِي ثم من بعدِ انکُثُوا 

(ص 106)

إن لم تَجُد لِي باللِّقا      کُن بالوُعودِ مُعلِّلِي 

(ص268)

- عاشق گاه در خیال خود , وصال محبوب را تجسم می کند:

أُمَثِّلُ ما أختَارُ منکَ بخاطرِي      فَیَمنَحُنِي وَصلاَ و إن کنتَ لا تَدرِي 

(ص167)

- اگر امید وصال نبود , چه بسا که عاشق دلباخته, در عالم هجران جان می باخت:

کم کاد یَقضِي عاشقٌ لِفراقِهم      لو لا الرَّجا و تعلُّقِ الأطماعِ 

(ص213)

- دیدار و وصالی هم اگر اتفاق افتاده باشد , چون پرتو رعدی , گذرا و ناپایدار بوده است:

ما کان عهدُک إلا ضوءُ بارقهٍ       لاحت لنا و طوت أنوارَها الحُجُبُ  (ص47)

- اندک زمان دیدار و وصال نیز, باعث ملال و آزردگی معشوق می شود:

و أراکَ یا أملی مللتَ و ما      طالت- فدیتُکَ – مُدَّهُ القُربِ 

(ص79)

- بیم جدایی, همیشه همراه عاشق است تا آنکه در عمل نیز, به وقوع بپیوندد:

کم کنتُ أخشَی البَینَ قبلَ وقوعِهِ      فأتَی الذي حاذرتُ فی المُستقبلِ 

(ص269)

حافظ نیز همچون الشاب الظریف, از درد هجران نالیده است و از بیوفایی محبوب, شکوه سر داده, اما بارها از سرآمدن هجران و ایام غم نیز سخن گفته است:

روز هجران و شب فرقت یار آخر شد      زدم این فال و گذشت اختر و کار آخر شد 

(1,166)

حافظ شب هجران شد, بوی خوش وصل آمد      شادیت مبارک باد ای عاشق شیدایی 

(12,493)

و اشاراتی نیز به ایام خوش وصال دارد که اکنون به هجران بدل گردیده است:

دل حافظ که به دیدار تو خوگر شده بود      ناز پرورد وصال است مجو آزارش 

(9,277)

چرا حافظ چو می ترسیدی از هجر      نکردی شکر ایام وصالش 

(9,279)

ولی غلبه با ابیاتی است که از سوز هجران و دوری معشوق سخن می گوید که با ذهنیت

 الشاب الظریف نیز همخوانی دارد:

بس بگشتم که بپرسم سبب درد فراق      مفتی عقل درین مسئله لایعقل بود 

(7,207)

دریغ مدت عمرم که بر امید وصال      به سر رسید و نیامد به سر زمان فراق 

(2,297)

مرا امید وصال تو زنده میدارد      و گرنه هر دمم از هجر توست بیم هلاک 

(2,300)

وصال دوست گرت دست می دهد یکدم      برو که هر چه مراد است در جهان داری 

(9,434)

حالی خیال وصلت خوش می دهد فریبم      تا خود چه نقش بازد این صورت خیالی  (2,462) 

دی وعده داد وصلم و در سر شراب داشت      امروز تا چه گوید و بازش چه در سر است

(6,39)

 

شاید به سختی بتوان شاعری را یافت که در اشعارش, ولو به کنایه, خود را و خصوصاً اشعار خود را مورد ستایش قرار نداده باشد؛  الشاب الظریف نیز ازین قاعده مستثنی نیست و ابیاتی را بدین امر اختصاص داده است که البته این دست از ابیات او در کل دیوان به صورت پراکنده آمده اند و بدین خاطر چندان به چشم نمی آیند, با این وجود می توان  ابیات خودستایانه الشاب الظریف را حول چند محور زیر دسته بندی کرد:

- برتری و تفوق بر عاشقان:

لا یَدَّعِي العاشقونَ مَرتَبتِي      مَتَی تَساوَی التُّرابُ و الذَّهَبُ  (ص42)

کذا شیمتِي فَلیَقتَدِ العاشقونَ بِي      و إلاَّ فَدَعواهُم-و حاشاهُم- کَذِبُ  (ص54)

-برتری و تفوق بر شاعران:

که ضمن این ادعا, گاه ممدوح خویش را نیز می ستاید:

لأَنظِمَنَّ المدیحَ مِن دُرَرٍ      لَم تَدرِ عَلیاکَ بَعُدَهُ عَطَلا  (ص265)

أ بَعدَکَ یَحوِي المَجدُ مَن هو فاخرٌ      و بعدِي یَقولُ الشِّعرَ مَن هو ناظمُ  (ص296)

و گاه از آزار و اذیت حسودان شکوه سر می دهد:

قد عَرَفُوا مَن أنا و عاقَهُمُ      عَن اعترافِ بِفَضلِي الحَسَدُ 

ما بَلغوُا ما حَویتُ مِن أَدَبٍ      فبالغُوا فی أذایَ وَ اجتَهدوُا  (ص119)

و خزف و کم بهاترین ابیاتش را بر در و گوهر و ابیات برگزیده منکرانش برتری می دهد:

ما لِيَ و لِلشُّعَرَاءِ المُنکِرِي شَرَفِي      و فَوقُ دُرِّهِم ما تَحتَ مُخشَلَبِي

إن غِبتُ عَنهُم تَباهوا فی قصائِدِهِم      بِغَیبَهِ الشَّمسِ تَبدوُ زینَهُ الشُهُبِ  (ص77)

نکته قابل توجه در بیت ما قبل آخر, کلمه مخشلب است که معنای خزف می دهد و همین معنا به سرعت بیت بسیار معروف حافظ را به ذهن متبادر می سازد که چندان هم با بیت الشاب الظریف

 بی ارتباط نیست:

جای آنست که خون موج زند در دل لعل      زین تغابن که خزف می شکند بازارش  (3,377)

از آنجا که حافظ, خود بهتر از هر کس به ارزش و ارجمندی شعر خویش واقف بوده, ابیات فراوانی در ستایش شعر خویش سروده است که شاید سنت شاعران غزل سرایِ پارسی گو, در التزام بیت تخلص در انتهای غزلیات, بدین امر دامن زده باشد. علی ای حال, در اشعار حافظ همچون اشعار الشاب الظریف, ابیاتی دیده می شود که حافظ, ضمن ستایش اشعار خود, ممدوحی را نیز ستوده باشد و یا حاسدانش را نکوهش کرده و خود را بر آنها برتری داده باشد؛ نمونه را, چند بیتی ذکر

 می گردد:

حافظ این گوهر منظوم که از طبع انگیخت      اثر تربیت آصف ثانی دانست  (9,48)

گر به دیوان غزل صدرنشینم چه عجب      سالها بندگی صاحبِ دیوان کردم  (10,319)

حسد چه میبری ای سست نظم بر حافظ      قبول خاطر و لطف سخن خدا دادست  (11,37)

حافظ چو آبِ لطف ز نظمِ تو می چکد      حاسد چگونه نکته تواند بر آن گرفت  (10,87)

با مطالعه اشعار الشاب الظریف و کنار هم نهادن ابیاتی که در مورد اخفاء و افشاء عشق سروده, در نهایت مشخص نمیشود که او اخفاء و کتمان عشق را ارزش می شمارد یا افشاء و ابراز کردن عشق را ارج می نهد. گاهی او دیگر عاشقان را به برملا ساختن اسرار عشق خود تشویق می سازد, اما در جایی دیگر خود از قصد و تلاشش در جهت پنهان ماندن راز عشقش سخن می گوید:

یا راقدَ الطَّرفِ ما لِلطَّرفِ إخفاءُ      حَدِّث بذاکَ فما فی الحبِّ إخفاءُ ص29

لا تُخفِ ما صَنَعَت بِکَ الأشواقُ      وَ اشرَح هواکَ فَکلُّنا عُشّاقُ ص225

أرَی نارَ وجدِي أَطفَأَتنِي و لا تُطفَی      و سِرَّ غَرامِي قد خَفیتُ و لا یَخفَی ص220

سَرَی لأِرضِ الکَرَی فَمَا وَصَلا      و رامَ کَتمَ الهوَی فَمَا حَصَلا ص264

در ابیاتی دیگر, الشاب الظریف بدین نکته اشاره می کند که تلاش در جهت پنهان نمودن اسرار عشق و اصرار بدان, در نهایت بیحاصل است, چرا که اشک روان و قلب طپنده عاشق او را رسوا می سازد و رازش برملا می گردد:

خُذُوا خبراً عن نَظمِ دمعی و نثرِهِ       عن الحُبِّ یُنبیکُم بِغامِضِ سِرّّهِ ص179

فَسِرُّ الهَوَی لِلصَّبِّ باِلدَّمعِ ذائعٌ      و لا السِّرُّ مبذُولٌ و لا العَهۀدُ ضائعٌ ص202

قد کان یخفی الحبَّ لو لا دَمعُکَ ال      جاری و لو لا قلبُکَ الخَفّاقُ ص225

پرده دری و سخنچینی اشک عاشق, دستمایه حافظ نیز واقع شده است و الحق ابیات زیبایی را با توجه بدین مضمون سروده است:

ترسم که اشک در غم ما پرده در شود      و این راز سر به مهر به عالم سمر شود  226/1

چه گویمت که ز سوز درون چه می بینم      ز اشک پرس حکایت, که من نیم غمّاز 258/5

اشک حافظ خرد و صبر به دریا انداخت      چه کند سوز غم عشق نیارست نهفت 81/8

اشک غمّاز من ار سرخ برآمد چه عجب      خجل از کرده خود, پرده دری نیست که نیست 73/3

گر کمیت اشک گلگونم نبودی گرم رو      کی شدی روشن به گیتی راز پنهانم چو شمع 294/4

سرشکم آمد و عیبم بگفت روی به روی      شکایت از که کنم خانگی است غمازم 338/8

باد صبا در اشعار الشاب الظریف بر خلاف شعر حافظ تشخص چندانی ندارد و همانند نسیم و دیگر بادها, بوی خوش یار را در مشام عاشق می پراکند و گاه پیغام و سلام و تحیتی بین عاشق و معشوق رد و بدل می سازد؛ نکته شایان توجه متصف شدن نسیم و باد صبا به صفت معتلّ در شعر الشاب الظریف و صفت بیمار در شعر حافظ است که احتمالا به سبب وزش ملایم و شدت و ضعف داشتن آنها باشد (شمیسا,فرهنگ اشارات,786,2)

فَمُرُوا الرّیاحَ بأن تقُصّ حدیثَکُم      عندی فما یُبدي الکتابُ شِفائي ص34

أقولُ و البارقُ العُلويُّ مُبتسمٌ      و الرّیحُ مُعتلةٌ و الغَیثُ مُنسکِبُ ص49

أهلاً بِمُعتَلِّ النسیمِ و مَرحَبا      و مُذَکِّري عهدَ الصَّبابةِ و الصِّبا ص63

کأنَّ الصَّبا أهدَت إليَّ تحیَّةً      تُعَرِّفُها نَشراً و تنشُرُها عَرفا ص221

أو بِإرسالِکَ السلامَ مع الر      یح و إلاَّ فَبِالخیالِ الطّرُوقِ ص235

بِاللهِ یا ریحَ الشّمالِ رسالةً      فَسِواکِ لَم أرکُن إلی إرسالِهِ ص275

باد صبا در دیوان حافظ نقش پررنگی دارد و حافظ به آن به شکل یک موجود کاملا زنده می نگرد و فراوان او را مورد خطاب خویش قرار می دهد. (معین,حافظ شیرین سخن,569) در واقع باد صبا مونس و همدم و پیک رازدار حافظ است هرچند بعضا مورد عتاب او نیز واقع می شود. برای نمونه چند بیت حافظ که با ابیات الشاب الظریف نزدیکی بیشتری داشته باشد, ذکر می گردد:

صبا به لطف بگو آن غزال رعنا را      که سر به کوه و بیابان تو داده ای مارا  4/1

از صبا هردم مشام جان ما خوش می شود   آری آری طیب انفاس هواداران خوش است 43/2

من و باد صبا مسکین دو سرگردان بی حاصل      من از افسون چشمت مست و او از بوی گیسویت 95/6

دل ضعیفم از آن میکشد به طرف چمن      که جان ز مرگ به بیماری صبا ببرد 129/5

بوی خوش تو هرکه ز باد صبا شنید      از یار آشنا, سخن آشنا شنید 243/1

باد صبا ز عهد صبا یاد می دهد      جان دارویی که غم ببرد در ده ای صُبیّ 429/7

یار من چو بخرامد به تماشای چمن      برسانش ز من ای پیک صبا پیغامی 467/6

در پایان, این نکته نیز قابل توجه است که جناس بین باد صبا و عهد صبی, ذهن هر دو شاعر را بدین مضمون رهنمون ساخته که نسیم و باد صبا, یادآور ایام خوش جوانی و عاشقی نیز می باشند.

در عالم عشق, خواب بر چشمان عاشق حرام است و در عوض , معشوق , فارغ از درد و رنج عاشق دلباخته خود, سر بر بالین می نهد و به خواب خوش فرو می رود. پیرامون این مطلب شاعران از دیرباز نکته سنجی ها کردند و ابیات فراوانی سروده اند؛ شاید یکی از نغزترین و قدیمی ترین این ابیات, بیت معروف امروءالقیس باشد, آنجا که در معلقه خود خطاب به شب دیرپا, شکوه سرمی دهد و می سراید:

ألا إیها اللّیلُ الطویلُ ألا انجَلی      بِصُبحٍ و ما الإصباحُ مِنکَ بأمثَلِ

الشاب الظریف نیز چون دیگر غزلسرایان, ابیاتی رو به این مضمون اختصاص داده است که به برخی از آنها اشاره می گردد:

- خواب و چشمان خواب آلوده, زیبنده عاشق نیست:

یا راقدَ الطّرفِ ما لِلطَّرفِ إغفاءُ      حَدِّث بذاک فما فی الحُبِّ إخفاءُ

- امیال و آرزوها, لذت خواب را از دیدگان عاشق می گیرد:

مَنَعَت جُفونی لَذَّةَ الإغفاءُ      عَلَقَ المُنَی و تَقَسُّمُ الأَهواءُ

- آنکه دل از عاشق ربوده, در عوض به چشمانش بیخوابی عطا نموده است:

إنَّ الذین فؤادي في الهَوَی نَهَبُوا      لِناظِرَيَّ سُهادِي في الدُّجَی وَهَبِوا

- شباهنگام, افکار و خیالات, شاعر را احاطه می کنند و راه خواب را بر چشمانش می بندند:

کم لیلةٍ أسهَرتُ أحداقي بِهَا      مُلقیً و لِلأفکارِ بي إحداقُ

- سرآمدن هجران, بشارت پایان بی خوابی و اشکریزی بر چشمان شاعر است:

و أنتَ یا طَرفِي القَرِیحَ أسَیً      بُشراکَ زالَ البُکاءُ و الأرَقُ

- چشمان عاشق را سرمه ای جز بیخوابی نیست:

یا کَحیلَ الجٌفٌونِ لي فیکَ جَفنٌ      ما لَهُ مِن سِوَی السُّهادِ اکتِحالُ

- انسان و مردمک چشم معشوق, موجب نسیان خواب و لذت آن در نزد شاعر شده است:

سَلَّت ظِباؤُکُمُ الظُّبَی مِن أَعیُنٍ      إنسانُها طِیبَ الکَرَی أنسانِي

- چشمان بیگانه با خواب شاعر, شبانگاهان را به نظاره ستارگان و تعقیب گذر ماه سپری می کند:

و أرعَی الکواکبَ أَنَّی سَرینَ      و أرقَبُ بَدرَ الدُّجَی حیثُ سارا

بیت اخیر از الشاب الظریف با دو بیت زیر از حافظ شباهتهایی دارد:

ز چشم من مپرس احوال گردون      که شب تا صبح اختر می شمارم

با هر ستاره ای سر و کارست هر شبم      از حسرت فروغ رخ همچو ماه تو

از آنجا که مضمون بیخوابی و شبزنده داری عاشقان مضمون شایعی است به ذکر چند بیت دیگر از حافظ که با ابیات مذکور از الشاب الظریف قرابتهایی داشته باشد بسنده میشود:

قرار و خواب ز حافظ طمع مدار ای دوست      قرار چیست صبوری کدام و خواب کجا

سر فرا گوش من آورد و به آواز حزین      گفت ای عاشق بیچاره من خوابت هست؟
چشم بیمار مرا خواب نه درخور باشد      مَن لَهُ یقتُلُ داءٌ دَنَفٌ کیف یَنام

دیشب به سیل اشک ره خواب می زدم      نقشی به یاد خط تو بر آب می زدم

خواب بیداران ببستی وانگه از نقش خیال      تهمتی بر شبروان خیل خواب انداختی

در پایان این مبحث کم ذوقی است اگر به چند بیت نغز و دلکش از سعدی که در همین موضوع سروده شده و الحق از زیباترین ابیات غزلهای اوست اشاره ای نشود:

همه آرام گرفتند و شب از نیمه گذشت      آنچه در خواب نشد چشم من و پروین است

سر آن ندارد امشب که برآید آفتابی      چه خیال ها گذر کرد و گذر نکرد خوابی

نشان عاشق آن باشد که شب با روز پیوندد      تو را گر خواب میگیرد نه صاحب درد عشاقی

به تو حاصلی ندارد غم روزگار گفتن      که شبی نخفته باشی به درازنای سالی

شب عاشقان بیدل چه شبی دراز باشد     تو بیا کز اول شب در صبح باز باشد